Deprem Nedir? Nasıl Oluşur? Şiddeti Nasıl Ölçülür?

Nedir ? anilbirgul

Dünya kabuğunu oluşturan büyük dilimlerin hareketleri depremlere yol açar. Bilim adamları, yılda yaklaşık 500.000 küçük ve büyük deprem saptarlar. Bu depremlerin çoğu, hissedilmeyecek kadar hafiftir; ama 1.000 kadarı zarar vericidir. Hatta, bütün bir kenti yok edebilecek şiddette depremler vardır. Depremler, Dünya’nın tektonik dilimlerinin kenarlarında ya da kenarlarına yakın yerlerde oluşur.

Depremlerin çoğu, dönüştürücü kırıklarda olur. İki dilimin hareketi sırasında bazen girintili çıkıntılı kenarlar birbirine geçer. Böylece ortaya çıkan gerilim, dilimler birden kurtulup yeniden kayınca yeri şiddetle sallar.

Alt ve Üst Merkez Nedir ?

Depremin yer içinde başladığı noktaya “alt merkez”, alt merkezin düşey olarak tam üstüne gelen noktaya ise “üst merkez” denir. Alt merkez oldukça derinlerdedir. Depremin en güçlü hissedildiği yer üst merkezdir. Alt merkezden çıkan şok dalgaları, yeraltından Dünya’nın öbür ucuna kadar ulaşabilir.

Deprem Şiddeti ve Ölçümü

Depremleri inceleyen bilim dalına sismoloji adı verilir. Depremler ölçen aygıta da “sismometre” denir. Bir depremin boyutu, ya şiddetine (yarattığı şok dalgaları ile enerji) ya da etkisinde göre değerlendirilir. Şiddet genellikle Richter ölçeğine, etkilerse uyarlanmış Mercalli ölçeğine göre sınıflandırılır.

Richter Ölçeğine Göre Depremlerin Şiddeti

Şiddet Olası Etkiler
1 Yalnızca aygıtlarca saptanabilir.
2-3 İnsanlar tarafından belli belirsiz hissedilir.
4-5 Üst merkezin 32km uzaklığına kadar saptanabilir. Küçük bir alanda hafif zararlar verebilir.
6 Oldukça zararlı
7 Büyük deprem
8 Çok büyük zarar verici deprem.

Uyarlanmış Mercalli Şiddeti Ölçeği

Mercalli ölçeği 1 ile 12 arasında derecelendirilmiştir. Depremler, etkilerine göre sınıflandırır. İlk ölçek İtalyan Giuseppe Mercalli (1850-1914) tarafından hazırlanmış, ama sonra bazı değişikliklerle, uyarlanmış Mercalli Şiddet Ölçeği geliştirilmiştir.

1- İnsanlar tarafından hissedilmez, ama aygıtlar tarafından kaydedilir. Hayvanlar huzursuzluk belirtileri gösterebilir. Kapılar yavaşça sallanır.

2- Kapalı yerlerdeki, özellikle üst katlardaki az sayıda kişi tarafından hissedilebilir.

3- Kapalı yerlerdeki çok sayıda kişi tarafından hissedilebilir. Asılı nesneler sallanır.

4- Kapalı yerlerdeki hemen herkes tarafından ve dışarıdaki bazı kişiler tarafından hissedilir. Arabalar sallanır. Tabaklar ve pencereler takırdar.

5- Dışarıdaki hemen herkes tarafından hissedilir. Binalar sallanır. Yüksekteki küçük eşyalar yere düşer. Kapılar açılıp, kapanır.

6- Herkes tarafından hissedilir. İnsanlar korkar. Ağaçlar sallanır. Tabaklar düşüp kırılır. Duvardaki resimler yere düşer.

7- Genel alarm. Ayakta durmak zorlaşır. Bacalar çatlar. Sıvalar dökülür. Binalar yıkılır. Camlar kırılır.

8- Otomobil kullanmak zorlaşır. Yapılar ciddi zarar görür. Bacalar düşer. Ağaç dalları kırılır.

9- Genel panik. Yerde büyük çatlaklar açılır. Bazı yapılar çöker.

10- Akarsular taşar. Yeraltı boruları parçalanır. Yapıların çoğu yıkılır.

11- Çok az yapı ayakta kalır. Köprüler çöker. Raylar bükülür. Büyük toprak kaymaları olur.

12- Her tür yapı yerle bir olur. Toprak, deniz gibi dalgalanır. Irmaklar yatak değiştirir.

Depremlerin Yan Etkileri

Karada, kentleri yerle bir edebilen, toprak kaymalarına ve yangınlara neden olabilen depremler, denizlerde deprem dalgalarına (ya da tsunamiler) yol açabilirler. Deprem dalgaları, okyanuslarda kilometrelerce ilerledikten sonra, dev su duvarları halinde karalara ulaşabilen dalgalardır.

Yangın: Deprem, borulara zarar vererek, en küçük kıvılcımla alev alabilecek gaz kaçaklarına neden olabilir.

Toprak Kayması: Deprem sarsıntısıyla dağlardan kopabilecek dev parçalar, yolların üstündeki yerleri yok edebilirler.

Denizlerdeki Deprem Dalgaları: Karaya ulaştıklarında son derece yıkıcı olabilirler ve önünde herhangi bir nesnenin durması imkansızdır. Tsunami olarak adlandırılır.

  • En büyük tsunaminin (şimdiye kadar görülen) yüksekliği 85 m, başka bir deyişle New York Özgürlük anıtıyla neredeyse aynı boydadır. 24 Nisan 1971’de Japonya’nın İşigaki adası açıklarında görülmüştür.
  • En hızlı tsunami ise saatte 900 km hızla ilerlediği saptanmıştır. Bu değer, bir deniz uçağına ait olan saatte 556 km’lik su hızı rekorundan çok daha fazladır.

Tarihin En Yıkıcı Depremi

1923 Kvanto (Japonya) sarsıntısı, en büyük yıkıma yol açmış depremdir. Evlerin çoğunun ağaç ve kağıttan yapılmış olduğu, Tokyo yakınlarındaki Kvanto’da, sarsıntıyla sobalar devrilmiş ve bütün kenti saran büyük bir yangın çıkmıştır. Yaklaşık 144.000 kişi ölmüş, 575.000 ev yok oluştur.

San Andreas Kırığı

Kaliforniya’daki (ABD) San Andreas kırığında, iki dilim, yılda 5 cm hızla, sürtünerek birbirine geçmektedir. Bu nedenle bölge, bazıları şiddetli olabilen depremlerle sık sık sallanmaktadır. San Francisco kenti, San Andreas kırığının tam üstüne kurulmuştur.

En Çok Ölüme Yol Açan Depremler

Yer Tarih Tahmini Ölüm Sayısı
Şansi, Çim 1556 830.000
Kalküta, Hindistan 1737 300.000
Tangşan, Çin 1976 255.000
Halep, Suriye 1138 230.000
Damgan, İran 856 200.000
Gansu, Çin 1920 200.000
Şining, Çin 1927 200.000
Erdebil, İran 893 150.000
Kvanto, Japonya 1923 144.000
Messina, İtalya 1908 70-100.000

Bilinen En Şiddetli Depremler

Yer Tarih Şiddet (Richter)
Kolombiya 1906 8.9
Marioka, Japonya 1933 8.9
Lizbon, Portekiz 1755 8.75
Assam, Hindistan 1897 8.7

Depremlerle İlgili Bilmeniz Gerekenler

  • Depremlerin çoğu bir dakikadan az sürer.
  • Kayıtlara geçmiş en uzun deprem süresi 4 dakikadır. 27 Mart 1964’te Alaska’da olan bu deprem, en güçlü sarsıntılardan da biri olmasına karşılık, bölgede nüfus yoğunluğunun düşüklüğü sayesinde yalnızca 115 kişinin ölümüne yol açmıştır.
  • Depremleri kaydeden ilk aygıt, İS 132’de Çin’de bulunmuş olan sismoskoptu.
  • Depremlerin şok dalgaları, kayaç içinde, saatte 25.000 km hızla, yani sesten 20 kat hızlı yol alırlar. Ancak, çamur ve kumda yavaşlarlar.
  • Bazı bilimadamları, hayvanların depremleri önceden hissetiklerine inanırlar. Bu inanı destekleyen garip davranışlar arasında, köpeklerin uluması, tavukların tüneklerinden uçması, farelerin deliklerinden çıkması ve balıkların hızla sağa sola yüzmesi sayılabilir.
  • Deprem bölgeleri için özel yapıların tasarlanması, ciddi sarsıntıların etkisini azaltabilir. Sözgelimi, piramit ya da koni biçimli yapıların yıkılma olasılığı, dik kenarlı yapılarınkinden azdır..
  • Ay depremlerinin çoğunun nedeni, göktaşı çarpmasıdır. Günümüzde Ay depremleri, ABD’li astronotlar tarafından bırakılmış depremölçerlerle ölçülmektedir.

Sosyal Ağlarda Paylaş

{anilbirgul}

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir