Kıta Nedir? Kıtalar Nasıl Oluşmuştur? Büyüklükleri Ne Kadar?

Nedir ? anilbirgul

Dünya karalarının büyük bölümünü oluşturan yedi kara kütlesine “kıta” adı verilir. Bu kara kütleleri, Dünya’nın derinlerindeki kuvvetler tarafından sürekli olarak hareket ettirilirler. İşte bu hareket sonucu, “kıtaların kayması” diye bilinen yer değişiklikleri ortaya çıkar.

Kıtaların Kayması

1- İki yüz elli milyon yıl kadar önce, kıtaların tümü bir aradaydı. Yunanca “tek kara” anlamına gelen “Pangaea” adlı bu dev kıta 200 milyon yıl önce parçalanmaya başladı.
2- Yüz otuz beş milyon yıl önce Pangaea iki kara kütlesine bölündü: Gondvana ve Lavrasya. Kuzey Amerika ve Avrupa ayrılmaya başladı ve yaklaşık 120 milyon yıl önce Hindistan, kuzeye, Asya’ya doğru kaymaya başladı.
3- Sonraki 120 milyon yıl içinde kıtalar kaymalarını sürdürerek bugünkü konumlarını aldılar. Kuzey ve Güney Amerika, Avrupa ve Afrika’dan ayrıldı. Hindistan Asya’yla birleşti. Avustralya ve Antarktika birbirinden koptu.
4- Dünya haritasında 150 milyon yıl sonra, Afrika ikiye ayrılabilir ve büyük dilim kuzeye kayarak Avrupa’yla birleşebilir. Antarktika Avustralya’yla birleşebilir ve Kaliforniya, Alaska’nın yanına sıkışabilir.

Dünya’nın Tektonik Dilimleri

Yer kabuğu, tektonik dilim adı verilen geniş kara tabakalarına bölünmüştür. Bu parçaların kenarları, tıpkı bir yapboz gibi birbiri içine oturacak biçimdedir. Dilimlerin deniz düzeyinin üstüne çıktığı yerler, “kıtalar” ve “adalar” diye adlandırılan kara parçalarını oluşturur.

Kıtaların Büyüklükleri

KITA Yüzölçüm (m2)
Asya 44.485.900
Afrika 30.269.680
Kuzey Amerika 24.235.280
Güney Amerika 17.820.770
Antarktika 13.209.000
Avrupa 10.530.750
Avustralya 8.924.100

Kıtalarla ve Dilimlerle İlgili Bilgiler

* Asya’nın üstüne Avrupa ve Afria oturtulsa ikisi de sığar, hatta biraz daha boş yer kalırdı.
* Avrupa ile Amerika, yılda 4 cm kadar birbirlerinden uzaklaşmaktadır.
* Afrika’da Rift vadisi, yılda 1 mm genişlemektedir.
* Kuzey Amerika kara kütlesi bir zamanlar tropikal bölgede bulunduğundan, kıtanın kuzeylerinde, hatta Alaska’da tropikal bitki fosillerine rastlanmaktadır.
* Kıta dilimlerinin kalınlığı 70 km’yi bulabilmekte, ama okyanus dilimleri 5 km kalınlığı pek geçmemektedir.

Dilim Tektoniği

Dünya’nın kara kütlelerinin nasıl ve neden kaydığı, dilim tektoniği alanında incelenir. Dilimler, birbirlerine bitişiyor, birbirinden ayrılıyor ya da birbirine sürtünerek geçiyor olabilir. Bu farklı hareket biçimleri dağlar, depremler, yanardağlar ve derin deniz çukurlarını yaratır.

Dönüştürücü Kırık

İki dilimin sürtünerek birbirini geçtiği sınırlar, dönüştürücü kırık bölgeleridir. Bu tür sınırlarda, dilimler birbirlerine sürtündüğünde depremler olur. Kaliforniya’daki San Andreas kırığı, bir dönüştürücü kırıktır.

Yakınsama Sınırı

İki dilimin birbirine yaklaştığı yerlerde, genellikle kabuk bükülüp, katlanarak büyük dağ sıraları oluşturur. Himalaya ve And dağları bu tür bir süreç sonucu ortaya çıkmıştır.

Iraksama Sınırı

İki dilimin birbirinden ayrıldığı yerlerde, mantonun magması yükselerek boşluğu doldurup, yeni kabuk oluşturur. Böyle bir sınır deniz altında oluştuğunda, “okyanus sırtı” adı verilen bir dağ sırası ortaya çıkar.

Altiletim Bölgesi

İki dilimin birbirine çarptığı yerlerde, bazen bir dilim öbürünü aşağı, mantoya doğru iter. “Altiletim bölgesi” adı verilen bu tip sınırlar, genellikle, daha kalın olan kıta diliminin, daha ince olan okyanus diliminin üstüne çıktığı okyanus kenarlarında oluşur. Böyle sınırlarda derin okyanus çukurları ortaya çıkar.

Kayma Kuramları

Tektonik dilimlerin neden hareke ettiği henüz tam olarak bilinmemektedir. Ama bilimadamları bazı kuramlar geliştirmişlerdir. Bunların en önemli üçü, konveksiyon, yer çekimi ve sıcak kayaçlar ile soğuk kayaçlar arasındaki sıcaklık farkıdır.

Konveksiyon: Dünya’nın derinlerinde üretilen ısı, manto tabakasında konveksiyon akımları yaratır ve bu akımlar, üstlerindeki dilimleri yavaşça iterler.
Kayaç Ağırlığı: Yükselerek okyanus orta sırtlarından çıkan magma, sırttan uzaklaştıkça soğur. Soğuyan magma ağırlaşarak dibe çöker ve bu hareketi sırasında dilimin geri kalanını aşağı çeker.
Yerçekimi: Dilimlerin yüksekliği okyanus orta sırtlarında, okyanus kenarlarından 2-3 km yüksektir. Dolayısıyla, yerçekimi etkisi altında, yavaşça aşağı doğru çekiliyor olabilirler.

Sosyal Ağlarda Paylaş

{anilbirgul}

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir